120 lat piłki nożnej w Krakowie. Historia, która wciąż trwa

Historia krakowskiej piłki to opowieść o klubach, które tworzyły polski futbol. O piłkarzach, trenerach i działaczach, którzy budowali jego siłę i znaczenie. O stadionach, boiskach i tysiącach kibiców, którzy przez lata byli częścią piłkarskiej historii miasta. Gdy mówimy o początkach piłki nożnej w Polsce, Kraków zajmuje w tej historii miejsce szczególne. To tu, na przełomie XIX i XX wieku, futbol zyskiwał pierwszych entuzjastów. Na boiskach w Parku Jordana i krakowskich Błoniach młodzi pasjonaci poznawali zasady nowej gry, a rok 1906 stał się symbolicznym początkiem zorganizowanego piłkarstwa klubowego w Krakowie. Ta historia trwa już 120 lat.

Gdy pod koniec XIX wieku na krakowskich Błoniach i w Parku Jordana młodzi chłopcy kopali pierwsze piłki, nikt nie przypuszczał, że rodzi się historia jednego z najważniejszych ośrodków futbolu w Polsce. Początkowo była to jedynie spontaniczna zabawa.  Przełom nastąpił w 1906 roku, a ważnym impulsem były czerwcowe mecze z drużynami ze Lwowa, które były wówczas bardziej zaawansowane pod względem organizacji gry. Piłka nożna szybko zyskiwała popularność, przyciągając nie tylko zawodników, ale również coraz liczniejszą publiczność. Opiekunem krakowskiego sportu był wtedy Tadeusz Konczyński – poeta i dramatopisarz. To właśnie w tym czasie odbył się pierwszy zorganizowany turniej piłkarski i po raz pierwszy odnotowano w prasie nazwy Wisła i Cracovia.  

Kraków bardzo szybko stał się jednym z najważniejszych ośrodków piłkarskich w kraju. Tu powstawały kolejne kluby, rozgrywano mecze przyciągające tłumy kibiców, a miasto wyznaczało kierunki rozwoju polskiego futbolu i stało się siedzibą władz Związku Polskiego Piłki Nożnej (ZPPN) – protoplasty PZPN. 

Pierwsze zorganizowane rozgrywki piłkarskie na ziemiach polskich odbyły się w Krakowie w 1912 roku.  Z tego okresu pochodzi archiwalna fotografia przedstawiająca reprezentację Krakowa przed meczem ze Lwowem w ramach rywalizacji o Puchar Żeleńskiego (2.06.1912 r.) – ówczesnego prezesa ZPPN.  

Reprezentacja Krakowa przed meczem z Lwowem w premierze rywalizacji o Puchar Żeleńskiego – 2 czerwca 1912. Od lewej: Karol Romański (Wisła), Tadeusz Przystawski (Wisła), Wilhelm Cepurski (AZS), Andrzej Bujak (Wisła), Gustaw Rogalski (Cracovia), Włodzimierz Polaczek (Wisła), Szubert (rezerwowy), Józef Kałuża (Cracovia), Artur Olejak (Wisła), Ludwik Stolarski (AZS), Tadeusz Dąbrowski (Cracovia), Tadeusz Synowiec (Cracovia). Źródło: Księga pamiątkowa 105 lat MZPN

Choć historia początków krakowskiego futbolu najczęściej kojarzona jest z Wisłą i Cracovią, tworzyły ją później również Garbarnia, Wawel, Hutnik, Pogoń i wiele innych klubów. Garbarnia sięgnęła po mistrzostwo Polski, Wawel zdobył tytuł wicemistrza kraju, Hutnik przez lata należał do krajowej czołówki.

Swoje miejsce w dziejach krakowskiej piłki miały również Pogoń, Juvenia, Jutrzenka, Korona i Makabi. Każdy z tych klubów był częścią środowiska, które przez kolejne dekady tworzyło piłkarską tradycję miasta. Archiwalne fotografie Garbarni i Wawelu przypominają dziś o klubach, które istnieją do dziś i miały ogromny udział w budowaniu piłkarskiej marki Krakowa.

Garbarnia – Mistrz Polski 1931 – przed meczem z Legią 14.05.1931. Od lewej: trener Karl Jiszda, Włodzimierz Maurer, Franciszek Wilczkiewicz, Gustaw Bator, Marian Gregorczyk, Józef Smoczek, Juliusz Joksch, Otto Riesner, StaniSław Augustyn. Klęczą: Bolesław Falkowski, Marian Nagraba, Edward Bill, Karol Pazurek. Źródło: Księga pamiątkowa 90 lat MZPN

Wawel – Wicemistrz Polski 1953 – przed meczem z Ruchem Chorzów 18.10.1953. Od lewej: Roman Durniok, Wiesław Pajor, Henryk Hajduk, Jerzy Hejosz, Edmund Kowal, Czesław Uznański, Eugeniusz Piechaczek, Robert Grzywocz, Wilhelm Grajcar, Gerard Bitner, Stefan Kroczek. Źródło: Księga pamiątkowa 105 lat MZPN

Krakowska piłka miała również wymiar międzynarodowy. W 1936 roku Wisła rozegrała w Krakowie spotkanie z londyńską Chelsea, jednym z najbardziej znanych angielskich klubów. Krakowianie odnieśli wówczas zwycięstwo 1:0, a jedyną bramkę spotkania z rzutu karnego zdobył Antoni Łyko. Archiwalna fotografia tego meczu przypomina, że już przed II wojną światową krakowskie drużyny rywalizowały i spotykały się z zespołami z zagranicy, a piłkarski Kraków był częścią szerszego europejskiego świata futbolu. 

Mecz Wisły z Chelsea, 24 maja 1936. Źródło: Księga pamiątkowa 105 lat MZPN.

Historię krakowskiego futbolu tworzyli ludzie, którzy wywarli wpływ na rozwój piłki nożnej w całej Polsce, a ich rola wykraczała poza barwy poszczególnych klubów. Dr Edward Cetnarowski, z zawodu lekarz, prezes Cracovii i pierwszy prezes Polskiego Związku Piłki Nożnej, należał do najważniejszych postaci organizujących polski futbol w jego początkach.

Józef Kałuża, legenda Cracovii, był jednym z najwybitniejszych polskich piłkarzy swojej epoki, a później jako selekcjoner prowadził reprezentację Polski. Henryk Reyman stał się symbolem Wisły Kraków i jednym z najważniejszych przedwojennych piłkarzy. Stanisław Mielech, piłkarz Cracovii i reprezentant Polski, zapisał się także w historii polskiego sportu jako działacz i współtwórca tradycji wojskowego futbolu.

120 lat krakowskiej piłki nożnej to historia ludzi, klubów, stadionów i wydarzeń, które stworzyły wyjątkowe dziedzictwo futbolu pod Wawelem. Ta opowieść wciąż trwa – kolejne jej rozdziały dopisują dziś zawodnicy, trenerzy, działacze i kibice.

Jubileusz jest okazją, by tę historię przypomnieć, uhonorować jej twórców i wspólnie spojrzeć na przyszłość krakowskiej piłki, dlatego Małopolski Związek Piłki Nożnej organizuje uroczystą Galę Jubileuszu 120-lecia piłkarstwa krakowskiego, która odbędzie się w Krakowie 21 września. Podczas uroczystości zostaną zaprezentowane dwa filmy poświęcone historii krakowskiej piłki – dokumentalny i immersyjny 360. Ważnym elementem będzie wręczenie statuetek laureatom Piłkarskich Orłów Małopolski – plebiscytu dla najlepszych piłkarzy, piłkarek i trenerów sezonu 2025/2026.